چندی پیش ایمیل جالبی از آقای «هـ. ش.» به دستمان رسید که در آن از مشکل وسواس همسرشان گله کرده بودند و با ابراز نگرانی از اینکه فرزند سه سالهشان هم به خاطر این رفتارهای مادر، در معرض وسواسی شدن است تقاضای مشاوره داشتند. اینک آقای «ش» برای ما ایمیل زدند و درخواست راهنمایی و مشاوره کارشناسانه داشتند. خوب است قبل از هر چیز به زوجین یادآوری کنم که مسایل و مشکلات شخصی و خانوادگی خود را ترجیحا با کسانی که قوم و خویش و آشنا هستند مطرح نکنید و ابتدا بهصورت منطقی با همسرتان و یا خانوادهاش مشورت کنید و سپس به کارشناسان مربوطه مراجعه کنید. وسواس به عملی یا حالتی گفته میشود که در آن، فرد به اجبار کاری را ناخودآگاه و مکرر انجام میدهد و خودش میداند که تکرار کارش اشتباه است اما قادر نیست جلوی آن را بگیرد و مکرر در مکرر یک عمل خاص یا فکر وسواسی خاص را تکرار میکند. پس همواره خود او در آزار است و حتما باید برای درمانش اقدام کنید... شما در تسریع درمان او میتوانید بسیار مفید و پررنگ عمل کنید. گذشته از اهمیت درمان وسواس همسرتان، حتما باید به خاطر کودک سه ساله خود که در معرض ابتلا به وسواس است، سریعتر اقدام کنید. از علل مهم وسواس عامل ژنتیکی است و صد البته طرز تربیت هم در بروز این بیماری نقش دارد. سختگیریهای بیجا، بچه را دچار دوگانگی میکند و او بین بچگی کردن که اقتضای سن اوست و اصول اخلاقی سختگیرانه له میشود. هسته آغازین بیماری وسواس فکری در کودکی شکل میگیرد؛ مثلا وقتی او را در آموزش آداب توالت، با تکرار صدباره «پاهاتو بشور، دستت رو به دیوار نزن و...» بترسانید و یا به دلیل وسواس مادرش، زودتر از اینکه او فهم و درک توالت رفتن را بیاموزد، او را وادار به انجام این کار کنید، در واقع با این اتفاق ناخوشایند، این طرز فکر را در ذهن کوچک او ایجاد و تثبیت میکنید و کمک میکنید تا وسواسی بودن را تعلیم ببیند. کودکان مادران یا پدران وسواسی قطعا باید مورد عنایت قرار بگیرند تا مبادا زمینههای وسواس در آنها شکل بگیرد و رشد کند.
دکتر محمدرضا خدایی روانپزشک و عضو هیات علمی دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی
اختلال وسواسی اجباری (OCD) بیماری است که باعث میشود فرد در مورد فعالیتهای روزمرهاش دچار وسواس فکری و عملی شود. ▪ ظهور این رفتارها ممکن است نشانه ابتلا به این اختلال باشد: ـ اشتغال خاطر با اینکه آیا چیزها درست و به صورتی دقیق در جای خود قرار گرفتهاند یا نه. ـ ترس غیرمعمول از کثیفی یا میکروبها؛ و در نتیجه پرداختن مکرر به کارهایی مانند شستن دستها یا حمام رفتن. ـ وارسی کردن مداوم و همیشگی یک موقعیت، مثلا اطمینان حاصل کردن از اینکه درها قفل یا پنجرهها بسته هستند. ـ اشتغال فکری مکرر در مورد اصوات، تصاویر، کلمات یا شمارهها. ـ مطالبه مداوم اطمینانبخشی و تایید از جانب دیگران.
وسواس در زنان معمولا در بزرگسالی و پس از یک رویداد تنش زا مثل نازایی، سقط، مرده زایی، حتی بارداری موفق، زایمان، کشمکش خانوادگی، طلاق و یا مشکلات شغلی بروز می کند. دوران بارداری و قبل و بعد از زایمان یک دوران بحرانی و ویژه برای خانمها محسوب می شود. در این دوران نیاز به حمایت و توجه و محبت بیشتر اطرافیان به خصوص همسر دارد. اگر این نیاز عاطفی و حمایتی از طرف همسر برآورده نشود، عوارض روحی و عاطفی در پی دارد که خیلی وقتها جبران ناپذیر است و لطمه شدیدی به کانون خانواده و فرزندان وارد می شود. گاهی به صورت افسردگی و گاهی به صورت وسواس بروز می کند. دوران بارداری با مسائل پیرامون آن (نازائی- سقط- مرده زائی و غیره) دوران پراسترس و اضطرابی است. و شخص برای فرار از استرس به وسواس روی می آورد. از نظر روانشناسی استرس یکی از مهمترین دلایل ایجاد وسواس است. وسواس علاوه بر اینکه بر زندگی خود فرد مبتلا تأثیر می گذارد، گاهی باعث مشکلات خانوادگی نیز خواهد شد و چنان رنج و عذاب قابل ملاحظه ای برای فرد به وجود می آورد به طوری که گاه زندگی عادی او را فلج کرده و در هر جمعی انگشت نما می شود. این بیماری حتی روی روابط زن و شوهر، مادر یا پدر با فرزند تأثیر چشمگیری دارد. پس بیائیم از بروز آن باتوجه و محبت بیشتر در زمانهای بحرانی به همسران پیشگیری کنیم. ▪ وسواس چیست؟ وسواس یک نوع بیماری روانی است و کسانی که به این بیماری مبتلا هستند ناخواسته افکاری دارند و یا کارهای ویژه ای را بارها و بارها تکرار می کنند همه شما در زندگی روزمره تان، کارهای مخصوصی را انجام می دهید. مثلا حمام می کنید ولی در این افراد این عادات و کارهای مخصوص آنقدر ناخواسته تکرار می شود که در روند طبیعی زندگیشان اختلال به وجود آمده و هر کس که از بیرون به آنها نگاه کند، متوجه خواهد شد که این افراد در زندگی خود با مشکلی روبه رو هستند. جالب اینجا است که بیشتر افراد وسواسی خودآگاهند که افکار و اعمالشان کاملا بی معنا و غیرضروری است اما نمی توانند از انجام آنها چشم پوشی کرده و آن اعمال تکراری را انجام ندهند. این بیماری بین سنین ۲۲ تا ۳۶ سالگی بروز می کند گرچه در هر شرایطی که فشار و استرس بر فرد دارای زمینه وسواس وارد شود، امکان بروز آن وجود دارد و بیشتر قربانیان آن را زنان تشکیل می دهند. کارشناسان اعتقاد دارند در بسیاری موارد وسواس ریشه در پریشانی و ناراحتی هایی دارد که میان آنان و همسرانشان وجود دارد در واقع این بیماری جایگزینی برای کشمکش های زناشویی است. محیط اجتماعی نیز در وسواسی شدن فرد تأثیر دارد. وقتی کودک از محیط خانواده اش که همیشه در آن با مادری وسواسی با تمیزی زیاد خانه روبه رو است بیرون می آید در وارد شدن به محیط های دیگر و عدم تطابق آن با محیط خانه خود دچار مشکل عدم تطابق شده و به سوی وسواسی شدن گام برمی دارد. گاهی فرد مبتلا به یک سری افکار وسواس گونه است به عنوان مثال همواره از میکروب و کثیفی در هراس است و همه محیط اطراف خود را آلوده و ناپاک می داند. در برخی از افراد وسواس فکری به شکل اهمیت دادن زیاد به نظم و دقت و درستی بروز می کند. گاهی ترس از افکار شیطانی و گناهکارانه در ذهن او وجود دارد و یا از صدمه زدن به یکی از اعضای خانواده یا دوستان می هراسد ولی برای عده ای وسواس در انجام کارهای روزانه نماد پیدا می کند کسانی که مداوم قفل در و پنجره را چک می کنند، شستن و تمیز کردن مداوم دست ها و صورت و بدن، دست زدن به یک وسیله به خصوص برای دفعات زیاد و حساب کردن مداوم اعدادی مشخص نشانه هایی از وسواس عملی هستند. ▪ راه حل اولین و مؤثرترین راه حل، درک کردن احساسات همسر در موقعیت های بحرانی بوسیله همسر می باشد. فرد مبتلا به این بیماری در یک برهه ای از طی مسیر این اختلال متوجه می شود که وسواس های فکری یا عملی وی مفرط و غیرمنطقی هستند و برای درمان آن باید به روان پزشک مراجعه کند. این زمان، بهترین زمان برای شروع درمان است. یک راه درمان، دارو درمانی است که متخصص شروع می کند و در کنار آن رفتار درمانی را نیز آغاز می کند. و با انجام تمرینات و راه کارهای ویژه ای به ریشه کن شدن وسواس کمک می کند. در رفتاردرمانی، فرد مبتلا با موقعیت هایی روبه رو می شود که اضطراب و وسواس فکری او افزایش می یابد. بعد متخصص او را تشویق می کند تا دست به اعمال وسواسی نزند و احساسات عصبی خود را کنترل کند. مثلا کسی که وسواس فکری درباره میکروب کثیفی دارد به استفاده از دستشویی عمومی و فقط یک بار شستن دست ها ترغیب می شود. برای رفتار درمانی می توان از یک تیم درمانی شامل مشاور، روانشناس و روان پزشک استفاده کرد. و در این میان محبت و توجه به این افراد از سوی افراد دیگر خانواده به خصوص همسر گامی مؤثر در راه بهبودی آنهاست باید در احساسات آنها خود را سهیم کرد و آنان را به خاطر نقطه ضعفی که دارند مورد سرزنش قرار نداد.
وسواس بیماری روانی شایعی است که در آن افکار ناخوشایند به طور دائم در درون فرد ایجاد مزاحمت میکند و باعث ادامه برخی حرکات یا اعمال مستمر و تکراری میشود به گونهای که اختیار و اراده را از بیمار سلب می کند و او را به انجام رفتاری برخلاف میل و خواست خودش وا می دارد هرچند که او به بیهودگی کار یا افکار خویش آگاه است. ریشه بیماری وسواس اضطراب است و این اختلال وسواسی به دو شکل فکر و عمل وسواسی دیده میشود. فکر وسواسی موجب افزایش اضطراب شخصی میشود و عمل وسواسی اضطراب شخص را کاهش میدهد ولی وقتی فرد در مقابل انجام عمل وسواسی مقاومت میکند اضطرابش افزایش مییابد. وسواس تا اندازهای در همه افراد بشر وجود دارد و به صورت شک و تردید، عدم قدرت در تمرکز فکری فراموشی و گاهی کم خوابی ظاهر میشود. افکار وسواسی وقت گیر بوده و در برنامه معمول شخص فعالیتهای اجتماعی و روابط با دوستان مشکل ایجاد می کند. میزان شیوع اختلال وسواسی دو تا سه درصد است در بزرگسالان ابتلای زن و مرد یکسان است اما در حوالی بلوغ نوجوانهای پسر بیشتر به این اختلال مبتلا میشوند. میانگین سن شروع حدود ۲۰ سالگی است هرچند در مردان سن شروع کمی پایینتر است اما در زنان حدود ۲۲ سالگی است در اکثر بیماران علایم قبل از ۲۵ سالگی شروع میشود و در کمتر از ۱۵ درصد موارد شروع علایم پس از ۳۵ سالگی است. میزان ابتلا به وسواس در افراد مجرد بیشتر از افراد متاهل است و سیاهپوستان کمتر از سفید پوستان به آن مبتلا می شوند. وسواس در کودکان نیز مشاهده میشود و علایم آن لجبازی، تکرار کلمات و رفتارهای خشن تظاهراتی از اختلال وسواس در کودکان است. شایعترین نوع وسواس، آلودگی و اقدام به شتسوشو نظافت و متعاقب آن است عمل وسواسی به شکل شستوشوی مفرط خود را نشان میدهد. چنین بیمارانی ممکن است از فرط شستوشو پوست دستهای خود را بسایند و یا بدلیل ترس از میکروب قادر به ترک خانه نباشند. در بررسی وضعیت روانی علایم افسردگی درحدود ۵۰ درصد بیماران یافت میشود ولی احتمالا خودکشی خطر مهمی است که در مورد تمام مبتلایان مطرح است به گونه ای دیگر افراد وسواسی بیشتر از جمعیت بهنجار مستعد افسردگی هستند.
ابتدا باید بدانیم که وسواس تعاریف گوناگونی دارد. وسواس ، شیطان و نیز هر گفته وسوسه آمیزی را میگویند. قرآن کریم میفرماید: از شر وسوسهگر نهان. وسواس در علم امروز و حتی نزد پیشینیان ، نوعی بیماری شناخته شده است. این بیماری ، بهداشت روانی فرد و جامعه را به خطر میافکند و سلامت جسم و جان آدمیان را تهدید میکند. وسواس جنبههای گوناگون دارد؛ وسواس در پاکیزگی ، وسواس در تحصیل ، وسواس در عبادت ، وسواس در امور مالی و ... راستی برای رهایی از این درد شیطانی ، چه درمانی وجود دارد؟ ▪ وضو ، پیش و پس از غذا یکی از راههای که میتوانیم از وسواس جلوگیری کنیم و آن را درمان کنیم وضو پیش و پس از غذا است. وضو ، پیش و پس از غذا ، مایه افزونی رزق و دفع شر شیطان است. ▪ ذکر نام خداوند یکی دیگر از شیوههای مقابله با وسواس ، این است که از نام عزیز و جلیل خداوند استمداد کنیم. این ذکر ، برای ما حتی در کارهای جزئی و کوچک نیز مایه خیر و برکت و کمال است. ▪ توکل به خداوند ما با توکل بر خداوند در اصل به نور خداوند نگاه و نظر میکنیم: من باید به عنوان یک انسان باایمان ، باکیاست و فراست و زیرک باشم و همیشه و در همه حال اعم از راحتیها و ناراحتیها ، در خوبی و بدی و عسرت و اندوه و سلامتی و کسالت و نیازمندی و بینیازی ، اعتماد و توکل بر خداوند رحمان داشته باشم. من میدانم که در مبارزه بیامان با وسوسههای شیطانی ، توکل ، رمز پیروزی من است. ▪ اذان گفتن ما باید بدانیم که هر عملی که باعث گریز شیطان شود، درمان وسواس محسوب میشود. یکی از راههای درمان وسواس نیز ، اذان گفتن است. پیش از این ، در هنگام اذان ، در هر مسجد و کوچه و بازار ، همگان اذان میگفتند. اما اکنون ، این سنت پسندیده ترک شده است، تا حدی که اگر کسی در خانه خود اذان بگوید، غیر عادی مینماید. ▪ نماز خواندن یکی از بهترین روشهای درمان هر نوع وسوسه و وسواس برای ما ، نماز گزاردن و ارتباط معنوی با پروردگار است. برای ما که مسلمانیم، نماز برترین نوع پناهندگی به درگاه خداوند است. غیر از نمازهای پنجگانه و روزانه واجب که هفده رکعت است، برای درمان این بیماری شوم ، نماز رابطه مخلوق ضعیف با خالق توانا ، عین و مایه پیروزی بر وسوسههای شیطانی است. ▪ بیاعتنایی به وسوسه در نماز من باید بدانم که وسواس در هر امری حتی نماز ، اطاعت از شیطان است. یکی از راههای درمان وسواس ، بویژه برای آنان که مبتلا به وسواس در نماز هستند، بیاعتنایی به شکلهای بسیار و پی در پی است. ▪ روزه گرفتن یکی دیگر از راههای درمان وسواس ، روزه گرفتن است. درباره فضیلت و نقش روزه در تعالی روح آدمی ، سخن بسیار میتوان گفت: امام صادق علیهالسلام فرموده است: به حقیقت ، درهای آسمان در ماه مبارک رمضان باز است و شیطانها زنجیر میشوند. ▪ تلاوت قرآن یکی از راههای درمانی وسواس ، قرائت همراه با تفکر و تعمق قرآن کریم است. اخبار بسیاری در این باره وارد شده است که درجه تلاوت کننده قرآن ، از تمام آدمیان به استثنای پیامبران الهی بالاتر است و نباید آنان را کوچک شمرد و حقوقشان را نادیده گرفت.
بررسی ها نشان می دهند تعداد موارد آسم و انواع حساسیت ها در بین افراد وسواس بیشتر است به وبژه اینکه در دهه های اخیر ، خانمها اهمیت بیشتری به تمیزی می دهند و همین موضوع موجب افزایش این قبیل بیماریها می شود. مسئله مهم این است که استفاده از مواد ضدعفونی کننده و میکروب کش در منازل و محل کار به منظور پاکیزگی بیشتر با تاثیر بر سیستم تنفسی و پوست ، احتمال ابتلا به انواع آسم و حساسیت را افزایش می دهد. بنابراین وسواس بیش از حد و استفاده از انواع شوینده هایی که دارای مواد شیمیایی هستند نه تنها مفید نیست بلکه مضر نیز هست. هیچ احتیاجی به نظافت بیش از حد و از بین بردن کامل میکروبها و باکتریها نیست . زیرا برخی از باکتریها بی ضرر بوده و وجود آنها مشکلی ایجاد نمی کند. چنانچه افراد در سالهای اول زندگی تا حدی در معرض میکروبها قرار بگیرند ورود این میکروبها به بدن موجب افزایش نقش حمایتی و قدرت ایمنی بدن می شوند. دانشمندان نیز این مطلب را تایید کرده و معتقدند میکروبها در حد کم به انسان آسیب نمی رسانند و بهتر است از مواد شیمیایی پاک کننده کمتر استفاده شود. بنا به گفته دانشمندان اینکه استفاده از چه موادی و به چه میزان احتمال ابتلا به بیماریهایی نظیر آسم ، اگزما و بسیاری حساسیتها را افزایش می دهد هنوز به طور دقیق مشخص نیست و نیاز به تحقیقات بیشتری دارد. نکته قابل ملاحظه این است که گرد و خاک بیش از حد نیز تشدید کننده بیماریهایی نظیر آسم و مشکلات تنفسی است و در این میان نمی توان نقش نظافت و پاکیزگی را نادیده گرفت.
سخت گیریهای بیش از حد برای كودك در مسائل بهداشتی، میتواند باعث ایجاد وسواس و یا اختلالات رفتاری در كودك شود. چنانچه آموزش بهداشتی و اقدامات بهداشتی طبق اصول علمی و به جا و مناسب باشد مشكلات آنها كمتر خواهد بود.
گرچه آدمی خود وسواس را بی مورد می داند، اما حالتی است اجبارگونه كه به ناچار تسلیم آن می شود. وقتی شما از فكری مزاحم یا تصوراتی بی اساس به اضطراب می افتید، دچار وسواس هستید. افكار وسواس گونه یا وسواس هایی كه با تردید همراه است، معمولاً شخص را به طرف تشویش و نگرانی سوق می دهد. اعمال اجباری مثل شستن دست ها به دفعات مكرر، نظافت بیش از اندازه خانه و در و دیوار و آبكشی چندباره ظرف ها، یكی از واكنش های تخفیف دهنده وسواس فكری است.اگر درصدد یافتن ریشه وسواس هستید، باید بدانید كه عامل وراثت، در به وجودآوردن آن نقش مهمی ندارد. وسواس، بیشتر اوقات در اثر الگوبرداری از والدین جنبه عادت به خود می گیرد و بنابراین علت اساسی آن تربیت و محرومیت های شدید در دوران كودكی و خطای والدین است.كمال طلبی، غرور كامل بودن، عدم اعتماد به نفس و احساس ناامنی، در ایجاد وسواس، نقش مؤثری ایفا می كنند. حال اگر ایرادگیری، سركوفت مدام پدر و مادر، سرزنش و ملامت و افراط در مراقبت را به آن اضافه كنیم، می بینیم كه از كودك بی گناه، انسانی مردد، فاقد اعتماد به نفس و مضطرب ساخته می شود. ●راه حل ▪اختلالات وسواسی- اجباری از دیرباز، یكی از پیچیده ترین و مقاوم ترین اختلالات نوروتیك(عصبی) شناخته شده و بدون مراجعه به متخصص، به آسانی درمان پذیر نیست.در زیر به چند اقدام اولیه كه به بهبود نسبی این مشكل می انجامد، مختصراً اشاره شده است: الف) روش حساسیت زدایی: با این روش از اضطراب ها و تشویش های خود كم كنید تا نیاز به واكنش جانشینی كه به نظر، آرام بخش می آید، نداشته باشید. ب) روش نیت متضاد: شخص وسواسی باید سعی كند خود را با موقعیت های وسواسی مورد ترس روبه رو سازد؛ یعنی به صورت ارادی، بالاترین اشتباه یا شكست را در ذهن مجسم و به خود تلقین كند. در بدترین شرایط هم اتفاق مهمی نخواهد افتاد. ج) روش مواجهه: آدم وسواسی باید به اشیائی كه به نظرش آلوده می آید، دائماً دست بزند. این روش، معمولاً در درمان فوبیای ساده هم مؤثر است. د ) تقویت اعتماد به نفس و توجه شدید به ارزش های خود: هر قدر اعتماد به نفس بیشتر شود، اضطراب های ناشی از وسواس های فكری كاهش می یابد. و) تغییر آب و هوا، محیط زندگی، محل كار: زندگی در جمع و حشر و نشر با آدم ها در فرونشاندن اضطراب های ناشی از وسواس فكر مؤثر است.
ناخن جویدن - عادت ناخن جویدن یك رفتار وسواسی آزار دهنده است كه بصورت جبری و بدون اختیار زندگی انسان را تحت تاثیر قرار می دهد و گاه آن را از روند عادی خود خارج می سازد و لذا درمان آن و اجتناب از این عادت یك ضرورت بی تردید است. ● عوارض ناخن جویدن ناخن ها علاوه بر زیبایی انگشتان به منزلهٔ یك وسیلهٔ مكانیكی نیز اعمال زیادی را در بدن انجام می دهند. مهم ترین وظیفهٔ آنها پوشاندن بافت نرم انگشتان است كه گرفتن اشیای ریز و كاركردن با آنها را برای ما ممكن می كند.بزاق دهان اثر مخربی بر ناخن و بافت های اطراف آن را دارد و رطوبت ناشی از آن مكان مناسبی را برای رشد باكتری ها و قارچ ها فراهم می آورد. از طرف دیگر به علت جمع شدن میكرب ها در زیر ناخن مقداری از آنها هنگام جویدن ناخن، بلعیده می شود و این امر ممكن است به ناراحتی های جسمانی از قبیل دل درد و آلودگی های انگلی منجر شود.
۱ - استرس و موارد بحران وضعیت بیمار را بدتر کرده و احتمال عود را افزایش میدهد. لذا علی رغم ایجاد مشکلات و آشفتگی در خانواده به واسطه این بیماری در منزل سعی نمایند فضای با آرامشی برقرار باشد . ۲ - بیمار نیاز به درک خود از طرف دیگران دارد لذا پائین آوردن انتظارات به طور موقت ، مهربان و شکیبا بودن کمک کننده خواهد بود . ۳ -بدانید بیمار برای رفع اضطراب خود دست به اعمال وسواس گونه می زند و هیچ کس به اندازه خود او از رفتارهایش متنفر نمی باشد . لذا از قضاوت و یا مسخره نمودن اعمال او حذر نمایند . ۴ - شما درگیر رفتارهای وسواسگونه بیمار نشوید اما حد و حدود این اعمال باید به روشنی مشخص شده و فرد وسواسی طبق همان محدودیتها و قواعد عمل نماید . ۵ - به بیمار جهت ترک اعمال خود فشار وارد نیاورید. ۶ - حرکات رفتاری که برای بیمار بسیار سخت است و قادر به انجام آن نمی باشد به صورت آهسته و در دراز مدت تغییر دهید و همیشه تغییرات را به بیمار گوشزد نمائید . ۷- خشونت ، تهدید به خودکشی و یا دیگر کشی را جدی بگیرید . ۸- باید مواظب اعتماد به نفس بیمار باشید بجای او تصمیم نگیرید ولی در تصمیم گیری او را کمک نمائید . ۹ - فعالیتهای روزانه دویدن ، شنا ، ورزشهای گوناگون که باعث صرف انرژی می شود را زیاد نمائید . ۱۰ - تلاش موفقیت آمیز فرد برای موفقیت در برابر وسواس را مورد تشویق قرار دهید . ۱۱ - دائم رفتارها و علائم بیماری را زیر نظر داشته باشید در صورت ظهور علائم جدید و علائم عود مسئله را با درمانگر در میان بگذارید .
تبلیغات 
